Eerder schreven we blogs over het verborgen curriculum. Je ziet dat er meer speelt dan alleen de lesstof, en dat jouw manier van reageren invloed heeft op hoe leerlingen meedoen. Dan komt vanzelf de vraag: oké, maar wat moet ik dan doen?
Veel onderwijsprofessionals gaan dan op zoek naar praktische handvatten voor interculturele communicatie. Dat is begrijpelijk. We willen graag weten wat werkt en hoe we gesprekken met leerlingen zo goed mogelijk kunnen voeren. Maar juist bij interculturele communicatie blijkt dat er geen eenvoudige formule bestaat.
Kijk gerust nog eens terug naar de vorige twee blogs voor praktische tips. In deze blog gaan we een stap verder en onderzoeken we waarom een checklist vaak niet voldoende is.
De mens zoekt namelijk graag naar houvast. Iets concreets. Een lijstje bijvoorbeeld:
- Stel open vragen.
- Sluit aan bij de leerling.
- Vermijd aannames.
Klinkt goed. Allemaal waardevolle uitgangspunten voor interculturele communicatie. Maar in de praktijk helpen ze je niet altijd verder.
Waarom een checklist niet werkt
Je doet je best, maar in het moment zelf twijfel je alsnog. Of je merkt achteraf dat iets anders had gekund. “Heb ik het wel goed gedaan?” Dat gevoel is niet gek. Sterker nog: het laat juist zien dat je begrijpt dat interculturele communicatie geen kwestie is van een trucje toepassen.
Een checklist suggereert dat communicatie iets is wat je kunt beheersen als je maar de juiste stappen volgt. Alsof er een universele manier bestaat om goed te reageren, los van wie er tegenover je zit. Maar zo werkt het niet.
Mensen zijn geen optelsom van kenmerken die je kunt afvinken, en gedrag is nooit alleen gedrag. Het krijgt betekenis binnen een context. Wat voor jou vanzelfsprekend is, hoeft dat voor een ander niet te zijn.
Dat zie je terug in kleine momenten in de klas: een leerling die weinig zegt, een antwoord dat anders binnenkomt dan je verwacht of gedrag waarvan je denkt: wat gebeurt hier eigenlijk? Een checklist helpt je niet om dat zichtbaar te maken.
Zie zo’n checklist als een paracetamol nemen wanneer je al maanden last hebt van rugpijn. Misschien helpt het even, maar je begrijpt nog steeds niet wat de oorzaak is. Hetzelfde geldt voor interculturele communicatie in de praktijk. Als je niet onderzoekt waar gedrag vandaan komt, blijf je vooral reageren op symptomen.
Goede interculturele communicatie begint daarom bij het besef dat jouw manier van kijken niet neutraal is. Het is één van de vele mogelijke manieren om gedrag te interpreteren.
Wat is interculturele communicatie eigenlijk?
Voordat we verder gaan, is het goed om stil te staan bij een vraag die regelmatig wordt gesteld: wat is interculturele communicatie?
Interculturele communicatie is communicatie tussen mensen die verschillende referentiekaders, normen, waarden of ervaringen hebben. Dat hoeft niet altijd te gaan over nationaliteit of afkomst. Ook verschillen in opvoeding, sociale omgeving, generatie of levensbeschouwing kunnen invloed hebben op hoe mensen elkaar begrijpen.
De kern van interculturele communicatie is niet dat je alles weet over de achtergrond van de ander. De kern is dat je nieuwsgierig blijft naar hoe iemand betekenis geeft aan situaties, gedrag en communicatie.
Waar goede interculturele communicatie wél om vraagt
Je hebt het al vaker gelezen: goede interculturele communicatie betekent niet dat jij of de ander alles moet veranderen. Het betekent dat je even uitzoomt. Dat je probeert te begrijpen wat er gebeurt voordat je jezelf of de ander corrigeert.
Misschien heb je tijdens de volgende lunch met collega’s iets aan de volgende vragen:
- Wanneer voelt iemand voor jou prettig in contact? Wat doet diegene dan?
- Wat maakt dat jij iemand als respectvol ervaart?
- Welk gedrag van anderen vind jij lastig en waarom eigenlijk?
- Wanneer noem jij gedrag “onduidelijk” of “ongeïnteresseerd”?
- Wat gebeurt er als iemand jouw ongeschreven regels niet kent?
Er zijn geen goede of foute antwoorden. Probeer eerlijk te zijn over wat je vindt en laat je inspireren door de antwoorden van anderen.
Deze reflectievragen zijn misschien wel de meest waardevolle van alle interculturele communicatie tips. Niet omdat ze direct een oplossing geven, maar omdat ze je helpen bewust te worden van je eigen aannames.
Waarom dit ertoe doet (en steeds belangrijker wordt)
Onze klaslokalen worden steeds diverser. Volgens recente CBS-cijfers heeft een groot deel van de leerlingen een migratieachtergrond. In veel stedelijke gebieden liggen de percentages rond of boven de 40 procent. Dat betekent dat een mix van referentiekaders eerder de norm is dan de uitzondering.
Juist daarom wordt interculturele communicatie steeds belangrijker binnen het onderwijs.
Onderzoek van de afgelopen jaren laat zien dat cultureel responsief lesgeven samenhangt met:
- meer motivatie en betrokkenheid;
- betere leerprestaties;
- een sterker gevoel van erbij horen.
Die “sense of belonging” is geen extraatje. Het is een belangrijke voorwaarde voor leren. Goede interculturele communicatie draagt eraan bij dat leerlingen zich gezien, gehoord en begrepen voelen.
Van weten naar kunnen
Goede interculturele communicatie is geen trucje, maar een vaardigheid die je ontwikkelt. Dat doe je niet door een lijstje uit je hoofd te leren, maar door regelmatig stil te staan bij wat er gebeurt in gesprekken en interacties.
Train jezelf om te kijken, vragen te stellen en expliciet te maken wat voor jou vanzelfsprekend is. Juist daar ontstaat ruimte voor begrip, verbinding en ontwikkeling.
Daarom zijn praktische hulpmiddelen pas echt waardevol als ze uitnodigen tot reflectie. Om die reden hebben we een praatkaart ontwikkeld die je helpen om precies dit soort momenten te verkennen: alleen, samen met collega’s of zelfs in het klaslokaal.
Wil jij de gesprekskaarten gratis in je mailbox ontvangen? Schrijf je in voor onze nieuwsbrief!