In de vorige blog stond één vraag centraal: wat leren leerlingen eigenlijk nog meer op school, naast de lesstof? We zagen dat het verborgen curriculum daarin een grote rol speelt.
Maar als dat zo is, dan volgt bijna automatisch de volgende vraag: hoe zorg je ervoor dat iedere leerling zich gezien, gehoord en betrokken voelt? Daarmee komen we uit bij de betekenis van inclusie.
Veel onderwijsprofessionals vragen zich af: wat is inclusie precies? Inclusie gaat verder dan leerlingen toelaten tot dezelfde klas. Het gaat erom dat iedere leerling daadwerkelijk mee kan doen, zich gewaardeerd voelt en gelijke kansen krijgt om te leren en zich te ontwikkelen. Juist daarom is inclusie in het onderwijs zo belangrijk.
Wat is inclusie in het onderwijs in de praktijk?
Om de betekenis van inclusie echt te begrijpen, helpt het om naar de dagelijkse praktijk te kijken. Inclusie in het onderwijs gaat niet alleen over aandacht hebben voor verschillen. Het gaat over de vraag voor wie jouw manier van werken eigenlijk werkt. De leerlingen! En die zijn allemaal anders. Waarschijnlijk sta je voor een klas vol jonge, of wat oudere koppies, die ofwel hun leven lang in onze cultuur hebben geleefd – of hier pas een tijdje zijn. Dat betekent dat je maatwerk moet leveren.
Dat zit vaak in kleine dingen. In hoe je een vraag stelt, in welke voorbeelden je gebruikt, in wat je als een goed antwoord beschouwt. Dat zijn dingen die logisch voelen, maar dat niet voor iedereen zijn.
We grijpen even terug op een voorbeeld uit de vorige blog: een nieuwkomer reageert pas nadat hij even heeft nagedacht en zegt weinig uit zichzelf. Je ziet dat als afwachtend en spoort hem aan om actiever te zijn. Dat is logisch: je wilt betrokkenheid zien. Je wilt dat het “goed gaat” met de leerling.
Maar: je slaat een stap over. Je corrigeert gedrag zonder te checken wat erachter zit. Terwijl datzelfde gedrag in een andere context juist laat zien dat iemand zorgvuldig werkt en respectvol is in een groep. Door hem te corrigeren, maak je impliciet duidelijk: hier telt snel reageren en zichtbaar meedoen. Dit voorbeeld laat zien wat inclusie in de praktijk betekent. Niet direct uitgaan van je eigen interpretatie, maar eerst onderzoeken wat een leerling nodig heeft om mee te kunnen doen.
Dat kan heel simpel, bijvoorbeeld door eerst te checken: “Ik zie dat je even nadenkt voordat je antwoord geeft, klopt dat?” Daarna kun je je verwachting expliciet maken: “In deze klas vinden we het fijn als je je antwoord hardop deelt.” Je zou de leerling ook kunnen vragen wat dit gemakkelijker zou maken voor hem. Vergeet niet dat je bij sommige leerlingen wat langer door moet vragen, voordat je naar boven haalt wat er echt in de ander leeft.
Waarom inclusie in het onderwijs verschil maakt
De betekenis van inclusie wordt duidelijk zichtbaar in onderzoek. Verschillende studies laten zien dat leerlingen beter leren wanneer zij zich gezien, gerespecteerd en betrokken voelen. Wanneer inclusie in het onderwijs niet alleen een ambitie is, maar ook zichtbaar wordt in de dagelijkse lespraktijk, nemen betrokkenheid, motivatie en leerprestaties toe.
Dat beeld wordt bevestigd in andere onderzoeken. Zo beschrijft een studie in Post Axial Journal (2024) dat wanneer lesstof en werkvormen herkenbaar zijn voor leerlingen, hun betrokkenheid en participatie toenemen. Ook onderzoek naar culturally relevant pedagogy op ResearchGate (2024) laat zien dat aansluiting bij de leefwereld van leerlingen samenhangt met meer motivatie, meer interactie in de klas en betere leeruitkomsten. Het gaat dus niet alleen om relatie, maar ook om de vraag of leerlingen zichzelf en hun manier van denken terugzien in wat ze leren.
Wat dit concreet betekent, is dat cultuursensitief lesgeven invloed heeft op de basis van leren. Dat heeft natuurlijk invloed op de presentatie van de lesinhoud, maar ook op het verborgen curriculum. Als een leerling minder hoeft te ‘vertalen’ wat er van hem verwacht wordt, ontstaat er ruimte voor vragen, voor deelname en voor eigenaarschap. Onderzoek in het Journal of Education for Business (2024, via Taylor & Francis) laat zien dat dit ook samenhangt met hoe positief leerlingen de leeromgeving ervaren en in hoeverre zij zich onderdeel voelen van wat er gebeurt in de klas.
Wat inclusie van jou als professional vraagt
Cultuursensitief lesgeven vraagt geen uitgebreide kennis van alle mogelijke achtergronden van leerlingen. Het vraagt iets anders: reflectie. In de vorige blog noemden we al een paar vragen die je als startpunt kunt gebruiken.
Als onderwijsprofessional werk je met allerlei verschillende leerlingen en collega’s. Misschien kunnen jullie als collega’s het gesprek aangaan over jullie verschillende “brillen”. Als je daarmee begint in de “lerarenkamer” of op kantoor, kun je dit later makkelijker vertalen naar de praktijk in het klaslokaal.
Dit is geen eenmalig gesprek of iets wat je kunt oplossen met een losse teamdag over cultuursensitief lesgeven. Een gesprek of teamdag is het beginpunt. Ze horen bij een manier van werken waarin je blijft observeren, communiceren en leren.
Een belangrijke nuance
Inclusie in het onderwijs betekent niet dat je alles moet aanpassen of dat iedere leerling een volledig eigen aanpak nodig heeft. Het betekent ook niet dat je alles moet begrijpen.
Het gaat erom dat je je bewust bent van het effect van je keuzes. Dat je ziet dat wat voor jou vanzelfsprekend is, dat niet voor iedereen hoeft te zijn. En dat je bereid bent om daarin aanpassingen te doen als dat nodig is.
Van de betekenis van inclusie naar impact
In de vorige blog maakten we zichtbaar dat het verborgen curriculum altijd meespeelt. In deze blog hebben we gekeken naar de betekenis van inclusie en wat dat betekent voor jouw dagelijkse praktijk. Inclusie ontstaat niet vanzelf. Het vraagt om bewust kijken naar wat leerlingen nodig hebben om mee te kunnen doen, zich veilig te voelen en zichzelf te kunnen zijn.e dan wél nodig hebt in de praktijk.
Lees verder:
- ScienceDirect. (2025). Culturally responsive teaching and student outcomes.https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0738059325001749
- ResearchGate. (2024). Culturally Relevant Pedagogy: Promoting Inclusivity and Equity in the Classroom.https://www.researchgate.net/publication/380733247
- Post Axial Journal. (2024). Culturally Responsive Pedagogy and Student Engagement.https://journal.amorfati.id/index.php/postaxial/article/view/445
- Journal of Education for Business (via Taylor & Francis). (2024). Culturally relevant teaching practices and student belonging.https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/08832323.2024.2449501