“We zoeken een tolk Arabisch. Kunnen jullie iemand regelen?”
Het klinkt als een duidelijke vraag. Er is een gesprek gepland, de cliënt of ouder spreekt onvoldoende Nederlands en dus wordt gezocht naar tolkdiensten.
Soms is het inderdaad zo eenvoudig. Als gesprekspartners elkaars taal onvoldoende spreken, kan taalondersteuning nodig zijn om informatie zorgvuldig over te brengen. Een tolk Arabisch, een tolk Turks, een tolk Pools of een cultuurtolk met de juiste taalexpertise kan ervoor zorgen dat beide partijen het gesprek in hun eigen taal kunnen volgen. Zorg ervoor dat je de taalbehoefte goed uitvraagt, en je niet laat leiden door aannames. Welke taal of welk dialect is eigenlijk nodig? Een aanvrager kan denken: de cliënt komt uit Irak, dus die spreekt Arabisch. Terwijl iemand uit Irak ook Koerdisch kan spreken. En ook “Arabisch” is niet één vanzelfsprekende categorie, zo is er bijvoorbeeld Modern Standaardarabisch, Noord-Afrikaans Arabisch, Levantijns Arabisch of Golf-Arabisch.
Maar voordat je tolkdiensten inzet, is het zinvol om jezelf af te vragen: waar loopt het gesprek precies op vast? Gaat het om de taal of om de boodschap eronder? Wat als gesprekken ondanks vertaling blijven vastlopen? Wat als afspraken steeds anders worden begrepen? Een ouder weinig vragen stelt, terwijl de school juist initiatief verwacht? Of een cliënt tijdens het gesprek overal mee instemt, maar daarna niet doet wat volgens de professional duidelijk is afgesproken?
Dan is het zinvol om verder te kijken.
Wanneer is taalondersteuning nodig?
Een taalbarrière kan grote gevolgen hebben voor een professioneel gesprek. Zeker wanneer het gaat over een behandeling, ondersteuning, ontwikkeling of belangrijke afspraken.
Als iemand de gebruikte taal onvoldoende beheerst om informatie goed te begrijpen of zichzelf nauwkeurig uit te drukken, is passende taalondersteuning vaak nodig. De inzet van een tolk of cultuurtolk maakt communicatie mogelijk tussen mensen die niet dezelfde taal spreken. Dat is iets anders dan “even iemand laten vertalen”. Juist in gesprekken waarin nuance en nauwkeurigheid belangrijk zijn, kan het riskant zijn om automatisch een familielid, collega of kind te laten tolken.
Ook bij tolken in het onderwijs speelt dit. Denk aan een gesprek over de ontwikkeling van een leerling, extra ondersteuning of een schooladvies. Een ouder moet kunnen begrijpen wat er wordt besproken én de ruimte hebben om eigen vragen en zorgen onder woorden te brengen.
In zo’n situatie is de eerste vraag vrij duidelijk: kunnen beide gesprekspartners volwaardig deelnemen aan het gesprek in de taal die wordt gebruikt? Is het antwoord nee, dan is taalondersteuning nodig. In strafrecht en vreemdelingenrecht kan daarbij specifiek een beëdigde tolk verplicht zijn. In veel andere contexten is de vraag vooral: is alleen taaloverdracht nodig, of vraagt het gesprek ook om culturele vertolking?
Een taalbarrière is niet hetzelfde als een communicatieprobleem
Hier wordt het ingewikkelder. Mensen kunnen precies dezelfde woorden horen en daar toch een andere betekenis aan geven.
Neem bijvoorbeeld een oudergesprek. De leerkracht legt uit dat ouders altijd vragen mogen stellen en zelf contact kunnen opnemen als zij zich zorgen maken. Voor de leerkracht is dat een open uitnodiging. De ouders nemen daarna nooit contact op. De conclusie kan zijn dat de ouders niet erg betrokken zijn.
Maar wat weten we feitelijk? We weten dat de ouders geen contact hebben opgenomen. De verklaring voor dat gedrag vullen we vervolgens zelf in. Het kan zijn dat ook hier de taal een rol speelt. Daarnaast kunnen eerdere ervaringen met instanties, onzekerheid, verwachtingen over de rol van een leerkracht of de verhouding tussen professional en ouder invloed hebben. Ook culturele of sociale normen kunnen meespelen.
De interessante vraag is daarom niet alleen welke tolkendiensten je moet aanschrijven, maar ook of het gesprek vraagt om taaloverdracht én culturele vertolking.
Een tolk vertaalt taal
Stel dat tijdens het oudergesprek een tolk Turks aanwezig is. De uitleg van de school wordt zorgvuldig vertaald. De ouder kan reageren en vragen stellen. De taaloverdracht is dan geregeld.
Toch kunnen de leerkracht en ouder een verschillend beeld hebben van wat ‘betrokken ouderschap’ betekent. Kijk maar naar het voorbeeld hierboven. De school verwacht misschien dat ouders zelf initiatief nemen, kritische vragen stellen en regelmatig contact zoeken. De ouder kan juist veel vertrouwen hebben in de deskundigheid van de school en terughoudend zijn om zich met het werk van de leerkracht te bemoeien.
Dat geldt niet alleen in het onderwijs. Een zorgprofessional kan verwachten dat een patiënt tijdens een gesprek direct aangeeft het oneens te zijn. Een hulpverlener kan weinig vragen interpreteren als desinteresse. Een medewerker in het sociaal domein kan verwachten dat een inwoner zelf duidelijk formuleert welke ondersteuning nodig is.
Op zich zijn die verschillende interpretaties van een situatie niet verkeerd. Het probleem ontstaat wanneer één verwachting als vanzelfsprekend wordt behandeld.
Als je alleen taal laat vertalen, worden zulke verschillen in verwachtingen niet automatisch zichtbaar. Dat zegt niets over de kwaliteit van de taaloverdracht. De taal kan zorgvuldig zijn vertaald, terwijl gesprekspartners nog steeds verschillende verwachtingen hebben over wat er van hen wordt gevraagd.
Tolkdiensten inzetten? Stel eerst vast wat het gesprek nodig heeft
Wie zoekt naar tolkdiensten of specifiek naar een tolk Arabisch, tolk Turks of tolk Pools, heeft meestal een concrete reden. Er moet een gesprek plaatsvinden en taal lijkt het belangrijkste obstakel.
Dat is begrijpelijk. Toch helpt het om vóór de inzet van tolkdiensten iets langer bij de hulpvraag stil te staan.
Vraag jezelf af:
- Begrijpen de gesprekspartners elkaars taal onvoldoende?
- Is vooral nauwkeurige vertaling van informatie nodig?
- Blijkt achteraf regelmatig dat afspraken anders zijn begrepen?
- Hebben gesprekspartners mogelijk verschillende verwachtingen over hun rol?
- Blijft de samenwerking op hetzelfde punt vastlopen, ook wanneer taalondersteuning aanwezig is?
Bij de eerste twee vragen ligt de behoefte aan taalondersteuning voor de hand. Bij de andere vragen kan er meer spelen. Dan kan een cultuurtolk completer zijn, juist omdat die niet alleen taal toegankelijk maakt, maar ook helpt om culturele betekenissen, verwachtingen en interpretaties mee te nemen.
Dat betekent niet automatisch dat “cultuur het probleem is”. Juist die conclusie kan te snel zijn. Maar het kan wel reden zijn om te onderzoeken welke verwachtingen, aannames en referentiekaders invloed hebben op het gesprek.
Wanneer kan een cultuurtolk iets toevoegen?
Waar een tolk vooral taal toegankelijk maakt, combineert een cultuurtolk taal met culturele vertolking wanneer communicatie of samenwerking blijft vastlopen en verschillende interpretaties mogelijk een rol spelen. Een cultuurtolk biedt namelijk niet alleen taalondersteuning, maar vertolkt ook wat er onder de taal ligt: cultuur.
Bijvoorbeeld wanneer een professional zegt:
“Ik heb het meerdere keren uitgelegd, maar het lijkt niet aan te komen.”
Of:
“Tijdens het gesprek zegt de cliënt steeds ja, maar daarna gebeurt er iets anders.”
Een cultuurtolk weet niet op basis van iemands afkomst wat diegene denkt. Dat zou mensen reduceren tot een culturele groep. Wel kan een cultuurtolk helpen om andere vragen te stellen. Welke verwachting heeft de professional zelf? Wat is expliciet besproken en wat is als vanzelfsprekend aangenomen? Welke betekenis geven de betrokkenen aan begrippen als hulp, verantwoordelijkheid, respect of betrokkenheid?
Soms blijkt cultuur relevant. Soms speelt taal een grotere rol. Of vertrouwen, eerdere ervaringen met instanties, positie of persoonlijke voorkeuren. Het doel is niet om zo snel mogelijk een culturele verklaring te vinden. Het doel is om minder snel de verkeerde verklaring als feit te behandelen. Het resultaat is: elkaar beter begrijpen.
Begin niet alleen bij de taal. Kijk naar het gesprek
Misschien heb je tijdens je werk inderdaad tolkdiensten nodig. Een tolk inzetten kan dan prima en soms noodzakelijk zijn. Het zorgt ervoor dat mensen informatie kunnen begrijpen en zichzelf goed kunnen uitdrukken.
Maar wil je taal én culturele vertolking, dan is een cultuurtolk vaak completer. Want de taal die iemand spreekt, vertelt nog niet automatisch waarom een gesprek vastloopt. Kijk daarom ook naar wat er vóór, tijdens en na het gesprek gebeurt. Welke verwachtingen zijn uitgesproken? Welke alleen gedacht? Heb je gecontroleerd wat de ander onder een afspraak verstaat? En welke verklaring geef je aan gedrag wanneer iemand anders reageert dan je verwacht?
Soms is vertaling precies wat een gesprek nodig heeft. En soms begint het echte gesprek pas wanneer alle woorden zijn vertaald.
Blijft een gesprek of samenwerking vastlopen en twijfel je of alleen taal het probleem is? Een cultuurtolk helpt om te onderzoeken welke aannames, verwachtingen en interpretaties meespelen. Zo wordt niet alleen vertaald wat er wordt gezegd, maar ook beter begrepen wat er wordt bedoeld. Neem contact op met Cultuurtolk om de situatie te bespreken.